राष्ट्रीय पत्रकारिता पुरस्कार वितरण समारंभ

पत्रकारिता न्यास

श्री अभिराज उबाले फोटो

निमंत्रण

स्मृति वन

प्रभु, सिद्धराम ( मी ), आप्पा, संताजी...

निमंत्रण

स्मरण गोनीदांच्या साहित्याचे

मराठीतील विख्यात लेखक आणि कादंबरीकार गोपाल नीलकंठ दांडेकर यांच्या साहित्यकृतींची ओळख करून देणारे "पुनर्भेट - गोनीदांच्या साहित्यकृतींची' हे पुस्तक त्यांच्या स्मृतिदिनी, सोमवार, दि. 1 जून रोजी सायं. 6.30 वा. सोलापुरातील शिवस्मारक येथे प्रकाशित होत आहे. गोनीदांच्या साहित्यावर प्रेम करणारे ऍड. आनंद देशपांडे यांनी लिहिलेल्या या पुस्तकाला गोनीदांच्या कन्या डॉ. वीणा देव यांची प्रस्तावना असून, त्यांच्याच हस्ते या पुस्तकाचे प्रकाशन होत आहे. त्यानिमित्ताने...
ज्ञानसागरात मनुष्याने जीवनभर जरी चालायचे म्हटले तरी तो फारतर गुडघाभर पाण्यापर्यंत पोहोचू शकतो, अशा आशयाची डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची एक उक्ती आहे. खरेच आहे ते. एका आयुष्यात खूप काही करायचे ठरविले तरी अनेक गोष्टी करायच्या राहून जातात. जसजसे आपण विविध क्षेत्रांतील अधिक ज्ञान मिळवू पाहतो, तसतसे आपले अज्ञान उघडे पडत जाते.
पुस्तक हे ज्ञान मिळविण्याचे एक प्रमुख साधन आहे. वाचन ही अशी साधना आहे, की जी साधकाला तात्काळ वरदान देते. मनुष्याच्या घडणीमध्ये पुस्तकांचे स्थान खूप महत्त्वाचे असते. पुस्तके माणसाला विवेकी बनवतात. विविधांगी वाचनाने मनुष्य प्रगल्भ बनतो. असे असले तरी आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत इच्छा असूनही अनेक चांगली पुस्तके वाचणे राहून जाते. यावर चांगला उपाय म्हणजे काही व्यासंगी लोकांनी मौल्यवान पुस्तके वाचली पाहिजेत आणि ती समाजापर्यंत पोहोचवली पाहिजेत.
छत्रपती शिवराय आणि गड-किल्ले यांना दैवत मानून भ्रमंती केलेल्या ऍड. आनंद देशपांडे यांनी नेमके हेच केले आहे. तपस्वी लेखक गो. नी. दाण्डेकर यांच्या साहित्याचा परिचय करून देण्याचे महत्त्वाचे काम त्यांनी केले आहे. फुले सुंदरच असतात, पण ती कलात्मकतेने गुंफल्यावर जी माला तयार होते तिचे सौंदर्य हे मोकळ्या फुलांहून अधिक असते आणि त्याचे श्रेय ती माला वेधक रीतीने गुंफणाऱ्या कलाकाराला असते. "गोनीदां'चे संस्कारशील साहित्य, त्यांचा संपन्न जीवनानुभव, अभिजात कल्पनाशक्ती हे सारे अत्यंत प्रभावीपणे वाचकांसमोर आणण्याचे श्रेय आनंद देशपांडे यांना आहे.
1 जून 1998 ला गोनीदांचे निधन झाले. त्यानंतर सोलापूर तरुण भारतमधून आनंद देशपांडे यांनी गोनीदांच्या साहित्याचा परिचय करून देणारी लेखमाला लिहून आगळीवेगळी श्रद्धांजली वाहिली. गोनीदांच्या निवडक 28 पुस्तकांचा परिचय करून देणारे 28 लेख देशपांडे यांनी लिहिले आहेत. ""वाघरू, रानभुली, माचीवरला बुधा, पवनाकाठचा धोंडी, जैत रे जैत, मृण्मयी, पडघवली, कुणा एकाची भ्रमणगाथा, मोगरा फुलला, शितू, बया दार उघड, तुका आकाशाएवढा, वादळातील दीपस्तंभ'' आदी मराठी मनाला संस्कारित करीत आलेल्या कादंबऱ्यांचा यात समावेश आहे.
येथे विशेष नोंद करण्यासारखी बाब म्हणजे लेखकाची गोनीदांवर विशेष भक्ती आहे. महाराष्ट्राच्या मातीवर, संस्कृतीवर गोनीदांचे असलेले गहिरे प्रेम, भटकेपणाची दाण्डेकरांची प्रवृत्ती, इतिहासासंबंधी आत्मीयता या सर्वांबद्दल आनंद देशपांडे यांच्या मनात श्रद्धा आहे. ही श्रद्धाच त्यांच्या पुस्तकाची प्रेरणा आहे. शिवचरित्र आणि किल्ल्यांची तीव्र ओढ ही लेखकाची जमेची बाजू आहे. याशिवाय कोणी गोनीदांच्या पुस्तकांचा परिचय करू पाहील तर त्यात जिवंतपणा येणे शक्य नाही. भटकंती ही गोनीदांच्या लिखाणामागील प्रेरणा आहे. गोनीदांच्या साहित्याने आनंद देशपांडे यांचे भावविश्व बनले आहे, याची प्रचिती पुस्तक वाचताना पानोपानी येते.
पुस्तकातील प्रत्येक प्रकरण साधारणपणे तीन-चार पानांचे आहे. प्रत्येक प्रकरण मूळ कादंबरी वाचल्याचा आनंद देते आणि मनात मूळ कादंबरी वाचण्याची ओढ निर्माण करते. पराग घळसासी यांनी रेखाटलेल्या जिवंत चित्रांमुळे पुस्तकाच्या सौंदर्यात भर पडली आहे. मनोविश्व समृद्ध करणारे हे पुस्तक नव्या पिढीला जीवनदृष्टी देणारे आहे.

आवाहन

जलपुनर्भरण कार्यशाळा

विवेकानंद केंद्रातर्फे रविवारी जलपुनर्भरण कार्यशाळा
सोलापूर: विवेकानंद केंद्र, पर्यावरण मंडळातर्फे रविवार दि. 10 मे रोजी जलपुनर्भरण कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले आहे. येथील शिवस्मारक सभागृह, शिंदे चौक येथे सकाळी 10 वा. ही कार्यशाळा होईल.
भूमीमधून कूपनलिका (बोअरवेल) आणि विहीरी याद्वारे प्रचंड प्रमाणात पाण्याचा उपसा करण्यात येतो. परंतु भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढविण्याचा प्रयत्न मात्र खूपच कमी प्रमाणात होताना दिसतो. घराच्या छतावर पडणारे पाणी एकत्रित करून कूपनलिकेत फिल्टरद्वारे सोडण्याच्या प्रक्रियेला जलपुनर्भरण म्हटले जाते. विवेकानंद केंद्रातर्फे सोलापूर आणि परिसरामध्ये गेल्या 5 वर्षांपासून हा उपक्रम राबविण्यात येत आहे. जलपुनर्भरण केल्यामुळे कूपनलिकेभोवती जमिनीत पाण्याचा साठा होतो आणि उन्हाळ्यात या साठ्याचा उपयोग होतो.
जलपुनर्भरण घरच्या घरी कसे करावे यासंबंधीचे मार्गदर्शन कार्यशाळेमध्ये प्रात्यक्षिकासह दाखविण्यात येणार आहे. तरी या उपक्रमात सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्यांनी कार्यशाळेचा लाभा घ्यावा. तरुण-तरुणींनी पर्यावरण रक्षणाच्या या उपक्रमात मोठ्या संख्यने सहभागी व्हावे, असे आवाहन विवेकानंद केंद्र पर्यावरण मंडळाचे समन्वयक अजित ओक यांनी केले आहे.

"अंधश्रद्धाळू' अंनिस

श्रद्धेची वर्गवारी ही अंध आणि डोळस या प्रकारे करता येत नाही, असे श्रीरामकृष्ण परमहंस सांगतात। मनुष्य हा विचार करणारा प्राणी आहे। माणसातून "विचार' वजा केला तर शिल्लक राहतो तो केवळ प्राणी. माणूस हा विचार करणारा असल्यामुळे काही गोष्टींवर त्याची श्रद्धा असते. विचार करणारा मनुष्य श्रद्धेशिवाय जगूच शकत नाही.

"अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती'वाल्यांचीही काही गोष्टींवर श्रद्धा असते. अंनिसवाल्यांची गांधीजींवर श्रद्धा आहे. सोनिया गांधींवर श्रद्धा आहे. धर्मनिरपेक्षतेच्या (तथाकथित) तत्त्वांवर श्रद्धा आहे. कॉंग्रेसवर श्रद्धा आहे. भारताच्या राज्यघटनेवर श्रद्धा आहे. अंनिस कधीही वरील श्रद्धास्थानांवर आघात करताना दिसते का पाहा.
समाजातून अंध समजुती, दुष्ट रूढी यांचे उच्चाटन व्हावे, सामान्य जनांची होणारी फसवणूक थांबावी, लोकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित व्हावा यासाठी या देशात मोठी चळवळ चालविण्याची आवश्यकता आहे। "अंनिस'ने हे काम करावयास हवे होते, परंतु अंनिसचे नेतृत्त्व याकामी अपयशी ठरले आहे. अंनिसच्या धुरिणांनी याकामी कुचराई केली आहे, असे खेदपूर्वक म्हणावे लागते.

जादूटोणाविरोधी कायदा येथील "पुरोगामी' राज्य सरकारने मंजूर केला नाही म्हणून अंनिसचे 300 कार्यकर्ते दि। 17 मार्च रोजी स्व-रक्ताने पत्रे लिहिण्याचा "अघोरी' प्रकार करणार आहेत. या पत्रांमुळे सरकारमध्ये संवेदना उत्पन्न होऊन सरकार गांभीर्याने विचार करेल अशी अंनिसची श्रद्धा (की अंधश्रद्धा) आहे. अंनिसवर ही नामुष्कीची पाळी यायला अंनिसच कारणीभूत आहे.

अंनिसने राजकारणापासून दूर राहणे अपेक्षित होते, परंतु अंनिसने सदैव कॉंग्रेससी लगट केली। स्वत:ला विज्ञानवादी म्हणवून घेणाऱ्या अंनिसने हिंदू धर्म आणि परंपरांविषयी शुद्ध अवैज्ञानिक आणि द्वेषपूर्ण दृष्टिकोन अवलंबिला। आपल्याला न पटणाऱ्या, माहीत नसणाऱ्या गोष्टी अस्तित्वात असूच शकत नाहीत, असा संकुचित दृष्टिकोन अंनिसने योग आणि अध्यात्म याविषयी बाळगला.

जगातील अनेक प्राचीन संस्कृती परकीय रानटी टोळ्यांच्या आक्रमणाबरोबर नेस्तनाबूत झाल्या, परंतु भारत मात्र सततच्या रानटी आक्रमणानंतरही टिकून राहिला- याचे रहस्य येथील जीवनधारेत आहे। धर्म हा या देशाचा प्राण आहे, हे अंनिसने समजून घेतलेच नाही। सुधारणा म्हणजे मोडतोड नव्हे, हे अंनिसवाल्यांना समजलेच नाही.

इस्लाम आणि ख्रिस्ती धर्म हे खुळ्या समजुती आणि अंध रूढी यांचे गाठोडे आहेत, मात्र अंनिसने कधी त्याविरोधात अवाक्षरही उच्चारले नाही। परधर्मीयांकडून हिंदू धर्माचे लचके तोडण्याचे जे काम सुरू आहे, त्याला पूरक असेच अंनिसचे काम राहिले। यामुळे सुरुवातीच्या काळात काही शुद्ध हेतूने कार्य करणारे अंनिसचे कार्यकर्ते अंनिसपासून दुरावले।

अंनिसचे धुरंधर कार्यकर्ते म्हणजे ढोंगीपणा आणि कॉंग्रेसी राजकारण्याची हुजरेगिरी असे समीकरण बनले। अंनिसने आत्मपरीक्षण करावे. (आत्मपरीक्षण करणे अंधश्रद्धा आहे का, याची मला कल्पना नाही.)

अहिंसा तत्त्वाचा उदोउदो करणारे अंनिस कार्यकर्ते मुंबईच्या आझाद मैदानावर दि। 17 रोजी स्वरक्ताने पत्रे लिहिण्याचा कार्यक्रम करणार आहेत। त्या कार्यक्रमासाठी शुभेच्छा !

४ मार्च ०९ पण ४ तभा

सावरकरांचा जीवनक्रम

(जन्म-शके १८०५ वैशाख कृ ६ निर्वाण- शके १८८७ फाल्गून शु.६)
१८८३ मे २८ जन्म भगूर गाव(जि। नाशिक)...

१८९२ मातृ निधन...

१८९८ मे देवीपुढे सशस्त्र क्रांतीची शपथ...

१८९९ सप्टें ५ पितृनिधन....

१९०० जाने १ मित्रमेळ्याची स्थापना

१९०१ मार्च विवाह

१९०१ डिसे।१९ मैट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण.

१९०१ जाने।२४ पुणे येथील फर्गसन महाविद्यालयात प्रवेश.

१९०४ मे। अभिनव भारत या आंतरराष्ट्रीय क्रांतीसंस्थेची स्थापना.

१९०५ दसरा विदेशी कपडयांची होळी।

१९०५ डिसे।२१ बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण.

१९०६ जून ९ लंडनला प्रयाण।

१९०७ मे १० १८५७ च्या स्वातंत्र-युद्धाचा लंडनमध्ये सुवर्ण महोत्सव।

१९०७ जून मॅझिनीचे चरित्र प्रसिद्ध केले।

१९०८ मे २ लंडनमध्ये प्रथम शिवजयंत्युत्सव।

१९०८ हॉलंडमधे सत्तावनचे स्वातंत्र्यसमर(इंग्रजी) गुप्तपणे छापले।

१९०९ मे बॅरिस्टरची परीक्षा उत्तीर्ण,पण पदवीस नकार।

१९०९ जून वडील बंधु श्री।बाबाराव यांना जन्मठेप-काळेपाणी-शिक्षा.

१९०९ जुलै धिंग्राकृत कर्झन वायलीचा वध।

१९०९ आक्टो।२४ लंडनमधे दसर्‍याचा उत्सव, अध्यक्ष--- बॅ।गांधी.

१९१० मार्च १३ पॅरिसहून लंडनला येताच अटक।

१९१० जुलै ८ मार्सेलीस बंदरात समुद्रात उडी।

१९१० डिसे।२४ जन्मठेप काळ्यापाणीची शिक्षा.

१९११ जाने।३१ दुसर्‍या जन्मठेपेची शिक्षा।

१९११ जुलै ४ अंदमानच्या कारावासास(एकलकोंडीत) प्रारंभ।

१९१९ एप्रिल (बाबारावांच्या पत्नी)सौ।येसुवहिनींचे निधन.

१९२० नोव्हें। धाकचे बंधु डा. नारायणरावांची अंदमान-कारागृहात जाऊन भेट.

१९२१ मे।२ बाबाराव आणि तात्याराव दोघांची अंदमानातून हिंदुस्थानांत पाठवणी.

१९२१ नि १९२२ अलिपूर(बंगाल) नि रत्नागिरी येथील बंदिवास।

१९२३ मुंबईचे राज्यपाल लाईड जार्ज यांची सावरकरांच्या मुक्ततेविषयी चर्चा।

१९२४ जाने।६ राजकारणात भाग न घेणे व रत्नागिरी जिल्ह्यात. राहणे या दोन अटींवर येरवडा कारागृहातुन सुटका.

१९२५ जाने।७ कन्या "प्रभात" हिचा जन्म.

१९२६ जाने।१० हुतात्मा स्वामी श्रद्धानंदांच्या स्मरणार्थ 'श्रद्धानंद' साप्ताहिक मुंबईत सुरू केले.

१९२७ मार्च १ रत्नागिरीस गांधीजी-सावरकर भेट नि चर्चा।

१९२७ मार्च १७ पुत्र "विश्वास" याचा जन्म।

१९३० नोव्हें १६ रत्नागिरीत स्पृश्यास्पृश्यांचे पहिले प्रकट सहभोजन

१९३१ फेब्रु।२२ पतित-पावन मंदिरात श्री. लक्ष्मी-नारायण मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा.

१९३१ फेब्रु २५ मुंबई इलाखा अस्पृश्यता-निवारक-परिषद अधिवेशन ६ वे अध्यक्ष।

१९३१ एप्रिल २६ सोमवंशी महार-परिषद- अध्यक्ष। पतित-पावन मंदिरात सभा.

१९३१ सप्टें २२ नेपाळ-राजपुत्र हेमसमशेर जंगबहादुर राणा यांनी भेट दिली।

१९३१ सप्टें १७ श्रीगणेशोत्सवात भंगीबुवांचे कीर्तन।महाराचा गीतापाठनि ७५ स्पृश्या- स्पृश्य महिलांचे पहिले सहभोजन.

१९३७ मे १० रत्नागिरी स्थलबद्धतेतून विनाअट संपूर्ण मुक्तता।

१९३७ डिसे।३० हिंदु महासभा १९ व्या अ. भा. अधिवेशनाचे अध्यक्ष,कर्णावती.लागोपाठ सात वर्षे अ.भा.हि.म. सभेच्या अध्यक्षपदीं निवड.

१९३८ एप्रिल १५ 'महाराष्ट्र-साहित्य-संमेलन' २२ वे अधिवेशन,मुंबई, अध्यक्ष।

१९३९ फेब्रु १ निजाम विरोधी 'भागानगरचा निःशस्त्र प्रतिकार' प्रारंभ।

१९४१ जून २२ सुभाषचंद्र बोस अवचित सावरकर-सदनात येऊन भेटले।

१९४१ डिसे।२५ भागलपूरचा नागरिक-सभा-स्वातंत्र्यार्थ लढा.

१९४३ मे २८ ६१व्या वाढदिवसानिमित्त पुण्यात अ।भा. सत्कार आणि निधी समर्पण.

१९४३ आगस्ट १४ नागपूर-विद्यापीठाने डी। लिट। ही सन्मान्य पदवी दिली.

१९४३ नोव्हें ५ अखिल महाराष्ट्र नाट्य-संमेलन अध्यक्ष।

१९४५ मार्च १६ वडील बंधु श्री।गणेशपंत(तथा बाबाराव) यांचे निधन, सांगली.

१९४५ एप्रिल १९ अ।भा. संस्थान-हिंदूसभा-अधिवेशन(बडोदे) अध्यक्ष.

१९४५ मे ८ कन्या 'प्रभात' चा विवाह, पुणे।

१९४६ एप्रिल मुंबई सरकारनं संपूर्ण सावरकर-वाङमयावरील बंदी उठवली।

१९४७ आगस्ट १५ दुख:मिश्रित आनंद! घरावर भगवा ध्वज नि राष्ट्र- ध्वज उभारले।

१९४८ फेब्रु। ५ गांधी-वधानंतर सुरक्षा-निर्बंधान्वये अटक.

१९४९ फेब्रु १० गांधी-वध अभियोगातून निष्कलंक सुटका।

१९४९ आक्टो १९ धाकटे बंधु डा। नारायणराव यांचे निधन.

१९४९ डिसे। अ.भा.हि.म. सभा, कलकत्ता- अधिवेशनाचे उद्- घाटक.

१९५० एप्रिल ४ पाक पंतप्रधान लियाकत अली ची दिल्ली भेट म्हणून अटक नि बेळगाव कारागृह-वास।

१९५२ मे १०-१२ 'अभिनव-भारत' संस्थेचा सांगता-समारंभ, पुणे।

१९५५ फेब्रु। रत्नागिरीच्या पतित-पावन मंदिराच्या सुवर्ण महोत्सवाचे अध्यक्ष.

१९५६ जुलै २३ लो।टिळक जन्मशताब्दी महोत्सव,पुण्यात भाषण.

१९५६ नोव्हें १० अ।भा.हि.म. सभा,जोधपूर- अधिवेशनाचे उद्-घाटक.

१९५७ मे १० दिल्लीत १८५७ च्या स्वातंत्र्युद्ध-शताब्दी महोत्सवात भाषण।

१९५८ मे २८ ७५ वा वाढदिवस। मुंबई महापालिकेकडून सत्कार.

१९५९ आक्टो ८ पुणे विद्यापीठाने 'डी-लिट' सन्मान्य पदवी(घरी येऊन) दिली।

१९६० डिसें। २४ मृत्युंजय-दिन-साजरा(या दिवशी ५०वर्षे जन्मठेप संपत होती).

१९६१ जाने।१४ मृत्युंजय-दिनानिमित्त शेवटचे प्रकट भाषण(पुणे).

१९६२ एप्रिल १५ मुंबईचे राज्यपाल श्रीप्रकाश घरी येऊन भेटले।

१९६३ मे २९ मांडीचे हाड मोडल्याने रूग्णालयात।( मुंबई)

१९६३ नोव्हें ८ पत्नी सौ। यमुनाबाई यांचे निधन.

१९६४ आगस्ट १ मृत्युपत्र केले।

१९६४ आक्टो। भारत सरकारकडून मासिक रू.३०० मानधन देऊन सन्मान.

१९६५ सप्टें गंभीर आजार।

१९६६ फेब्रु १ अन्न नि औषध वर्ज्य करून प्रायोपवेशनास प्रारंभ।

१९६६ फेब्रु २६ शनिवारी सकाळी १०-३० वाजता देह-विसर्जन। वय८३

१९६६ फेब्रु २७ महायात्रेत मुंबई सेंट्रल स्थानकासमोर रा।स्व. संघाची सैनिकी मानवंदना, मुंबईच्या चंदनवाडी विद्युत्-दाहिनीत अग्निसंस्कार....

संकलन : सुजीत...